تاريخ : ۱۳۸٩/٩/٦ | ۱۱:۳٥ ‎ق.ظ | نویسنده : گروه ادبیات استان کرستان

مقدمه

    چشمه ای از دل زمین می جوشد و آب زلال و گوارا بیرون می تراود ، اگر به موقع آن را هدایت نکنیم، آبراهه های باریکی از آن به این ســــــو ی و آن سوی خواهند دوید و قطره هایی به هدر خواهند رفت ، سنگ بزرگی بر دهانه ی چشمه می گذاریم و با خاک رویش را می پوشانیم مبادا که قطره ها هدر روند ، امّا از آب زلال چشمه ی جوشان نیز     بی نصیب می مانیم . تعجّب نکنید ما اغلب چنین می کنیم ؛ با چشمه های جوشان ذهن های بارور و خلاق دانش آموزان چنین می کنیم . ما این کار را در کلاس های درس و با ارزشیابی های نامناسب انجام می دهیم . امّا از شدّت تکرار آن چنان به آن خوگرفته ایم که آثار و تبعات زیانمندش را از یاد برده ایم .

    متأسفانه تدریس انشا با شیوه های خلاق که دانش آموزان را در نوشتن ماهر و توانا کند ، در هیچ یک از مقاطع تحصیلی رایج نیست ، علاوه بر آن شیوه ی ارزشیابی سنتی و منسوخ محصول محور هم مزید بر علت شده است که دانش آموزان عزیز کشور ما علی الخصوص مقطع راهنمایی از این درس گریزان باشند تا جایی که بسیاری از آنان تا آخرین سال تحصیلی هم انشا نوشتن را یاد نگیرند .

    انشا درسی است که معمولاً اکثرمعلمان ادبیات فارسی در تدریس و شیوه ی ارزشیابی آن با مشکل روبرو هستند تا جایی که اگر در مدارس مقطع راهنمایی برای تنظیم برنامه ی درس ادبیات فارسی به دبیران این رشته پیشنهاد گردد که از بین دو درس املا و انشا کدام یک را انتخاب می کنند ، درس املا را بر می گزینند ؛ چون اکثراً با روش تدریس آن نا آشنا و بی علاقه هستند . حتی به آن به عنوان یک معضل می نگرند . متأسفانه در دوره های ضمن خدمت و جلسات گروه های آموزشی هم برای رفع مشکل کمتر راهکارهای نوین و مناسب ارائه می گردد . اما نگارنده ی مقاله با شیوه های نوین تدریس و ارزیابی های جذاب و متنوع و هشدار به معلمین ادبیات فارسی در جلسات گروه های آموزشی و ضمن خدمت ، چند سالی است که گام های مفیدی در این راستا برداشته است . امید است که در گام های بعدی بتوانم با ارائه ی راهکارهای مناسب تا حدی به رفع مشکل کمک نمایم . نوشتن این مقاله هم در همین راستا می باشد . باشد که مورد توجه مسئولین و متصدیان ارزیابی قرار گیرد .

چکیده ی مقاله

    در مقدمه ی مقاله به مشکل درس انشا و استفاده از ارزشیابی نامناسب محصول محور و عدم ارائه راهکارهای مناسب در کلاس های ضمن خدمت و جلسات گروه های آموزشی برای رفع مشکل اشاره ای کوتاهی گردیده است . سپس به تعریف اصطلاحاتی همچون : اندازه گیری ، آزمودن ، امتحان ، ارزشیابی و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی پرداخته و اهداف ارزشیابی نیز در 6 بند ذکر شده است . نگارنده ی مقاله پس از شرح ارزشیابی از طریق محصول محور که متأسفانه با وجود منسوخ بودن آن ، در مدارس راهنمایی سراسر کشور رایج و متداول می باشد در پی ارائه ی شیوه های نوین ارزشیابی و جذابی است که طی چند سال اخیر توسط ایشان مورد استفاده قرار گرفته و موفقیت های چشم گیری نیز در این زمینه کسب کرده است که می توان از همه مهم تر تنوع ارزشیابی ، خرسندی و سر زندگی و نشاط دانش آموزان را نام برد .

 


 

.در متن مقاله به چهار نوع ارزشیابی اشاره شده که عبارتند از :

1- ارزشیابی بر اساس روش فرایند محور : که در این روش ارزشیابی بر اساس یک فرایند سه مرحله ای صورت می گیرد و کیفی است نه کمی .

2- خود ارزیابی و ارزشیابی عملکردی با ارائه ی جدول ارزشیابی متن در 20 بند .

3- ارزشیابی دسته جمعی و یا گروهی

4- ارزشیابی به صورت نوشتن رهنمودها و تشویق های مناسب در حاشیه ی انشا به جای نمره و ضمیمه نمودن نمونه هایی از نوشته های دانش آموزان و رهنمودهای نگارنده در حاشیه نوشته ها .

تعریف اندازه گیری

    اگر معلمی توانایی یا یکی دیگر از ویژگی های شاگردان را به وسیله ی آزمونی به کمیت تبدیل کند و آن ها را به صورت اعداد نشان دهد ، گفته می شود که عمل اندازه گیری انجام داده است ؛ به عبارت دیگر اندازه گیری در آموزش و پرورش عبارت است از به دست آوردن اندازه ها و اطلاعات مربوط به یک رفتار یا ویژگی خاصی به صورت کمیت .

تعریف امتحان

    در روش های سنتی آموزش و پرورش ، امتحان به عملی گفته می شود که در پایان هر یک از سه ماهه یا نیمسال تحصیلی برای اندازه گیری میزان آموخته های شاگردان و تعیین قبول شدگان و مردودان به منظور ارتقای شاگردان از کلاسی به کلاس دیگر یا از واحدی به واحد دیگر انجام می گرفت. در روش های جدید آموزشی ، مفهوم امتحان دارای نقش و اهمیتی به مراتب بالاتر از مفاهیم فوق است و برای هدف های مهمتر و گسترده تری به کار می رود . در اصطلاح جدید ، مفهوم امتحان با ارزشیابی یکی است ؛ زیرا هر دو به اندازه گیری آموخته های شاگردان مربوط­اند ؛ بنابراین امتحان نیز همچون ارزشیابی احتیاج به اطلاعات دارد .

تعریف آزمون و فرق آن با اندازه گیری

    آزمون یکی از وسایل اندازه گیری فعالیت های آموزشی و پیشرفت تحصیلی شاگردان است اگرچه آزمون یکی از وسایل اندازه گیری آموخته های شاگردان در جریان فعالیت های آموزشی است ، نمی توان مفهوم آن را کاملاً با مفهوم اندازه گیری یکی دانست ؛ زیرا آزمون ویژگی یا صفتی را مستقیماً اندازه گیری نمی کند ، بلکه فقط نمونه ای از تغییرات بالفعل را اندازه می گیرد ؛ بنابراین مفهوم آزمون از مفهوم اندازه گیری محدود تر است و معمولاً به سؤالاتی اطلاق می شود که در اختیار شاگردان قرار می گیرد تا بدان پاسخ گویند. « نیکتو » در تعریف اصطلاح آزمون گفته است : « آزمون به عنوان یک ابزار یا یک شیوه ی نظامدار مشاهده و توصیف ویژگی های دانش آموزان که یا یک مقیاس عددی یا یک طرح طبقه بندی را به کار می بندد تعریف می شود .

تعریف آزمون

    بنا به تعریف ، وقتی که برای اندازه گیری یکی از ویژگی های روانی یا تربیتی یک فرد یا گروهی از افراد از آزمون استفاده می شود به این فعالیت آزمودن می گویند .

تعریف سنجش

    اصطلاح دیگر نزدیک به اندازه گیری و آزمودن اصطلاح سنجش است . سنجش از آزمودن و اندازه گیری مفهوم گسترده تری دارد . بنا به گفته ی « نیکتو » سنجش یک اصطلاح کلی است و به صورت فرایندی تعریف می شود که برای گرد آوری اطلاعات مورد نیاز تصمیم گیری درباره ی دانش آموزان ، برنامه های درسی و سیاست های آموزشی مورد استفاده قرار می گیرد .

    ویگینز در توضیح اصطلاح سنجش گفته است: « سنجش به یک تحلیل جامع و چند وجهی از عملکرد گفته می شود . » او هم چنین در مقایسه ی سنجش با آزمودن از قول کرانباخ نقل کرده است که سنجش شامل استفاده از فنون مختلف است و تأکید زیادی بر مشاهده ی عملکرد دارد . سنجش نوعی تحلیل بالینی و پیش بینی عملکرد است در حالی که آزمون یک ابراز است ، یک وسیله ی اندازه گیری است .

تعریف ارزشیابی ( ارزیابی )

    اصطلاح ارزشیابی به طور ساده ، به تعیین ارزش برای هر چیزی یادآوری ارزشی کردن گفته می شود. با این حال، تعریف جامع تری از ارزشیابی به شرح زیر می توان به دست داد : ارزشیابی به یک فرایند نظامدار برای جمع آوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین شود آیا هدف های مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی .

    یکی از ویژگی های مهم ارزشیابی تعیین کیفیت است . در فرایند ارزشیابی داوری ارزشی با توجه به کیفیت به عمل می آید .

    نیکتو ، کیفیت را در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان دانش ، مهارت ها و توانایی هایی که از دانش آموزان پس از آموزش انتظار می رود تعریف کرده است .

فرق ارزشیابی با اندازه گیری

    اگر معلمی پس از اندازه گیری و به دست آوردن اطلاعات ، کیفیت نتایج به  دست آمده  را مورد توجه قرار دهد و به تحمیل آن بپردازد ، گفته می شود که او عمل ارزشیابی را انجام داده است ؛ مثلاً هر گاه به توانایی کسی نمره بدهیم و این نمره را یاد داشت کنیم ، توانایی وی را اندازه گیری کرده ایم ولی هر گاه این نمرات را تفسیر کنیم یعنی آن ها را با معیارهای ویژه یا ضوابط معینی مقایسه کنیم ، دیگر تنها عمل اندازه گیری را انجام نداده ایم ، بلکه توانایی پیشرفت شاگردان را ارزشیابی کرده ایم . پس ارزشیابی نوعی داوری در مورد فرد است بر اساس اطلاعات معتبر .

 

تعریف ارزشیابی پیشرفت تحصیلی

    ارزشیابی پیشرفت تحصیلی را می توان این گونه تعریف کرد: سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه ی نتایج حاصل با هدف های آموزش از پیش تعیین شده ، به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیت های آموزشی معلم و کوشش های یادگیری دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی . بنابراین در ارزشیابی پیشرفت تحصیلی دو اقدام اساسی ضروری است : 1- تعیین هدف های آموزشی 2- سنجش یا اندازه گیری عملکرد یادگیرندگان .

    البته لازم به یاد آوری است که هر معلم باید اولاً بر تعیین هدف های آموزشی یا رفتاری بر اساس حیطه های موجود و طبقه بندی آنها با نام های حوزه ی شناختی، عاطفی و روانی حرکتی مسلط باشد . ثانیاً آشنایی کامل با انواع سنجش و اندازه گیری عملکرد یادگیرندگان و مهارت کافی در شیوه های اجرای آنها داشته باشد .

اهداف ارزشیابی پیشرفت تحصیلی

    بسیاری از معلمان تصور می کنند که ارزشیابی از پیشرفت تحصیلی تنها به منظور ارتقای شاگرد صورت می گیرد ، در حالی که هدف ارزشیابی به مراتب گسترده تر و مهم تر از چنین مفهومی است . ارزشیابی از یک سو باید وسیله ی تشخیص باشد ، یعنی از جهاتی قادر باشد از میزان فعالیت های شاگردان در طول یادگیری و از میزان آموخته ها ، پیشرفت و عقب ماندگی آنان اطلاعاتی معتبر به دست دهد و نیز بتواند آگاهی های لازم را از قدرت و ضعف روش تدریس معلم ، ارزشمند و صریح بودن هدف های آموزشی و اعتبار محتوا در اختیار بگذارد و از سوی دیگر ، ارزشیابی باید وسیله ی پیش بینی باشد ، یعنی نشان دهد که شاگرد در چه زمینه ای قادر است موفقیت بیشتری کسب کند و در چه جنبه هایی توان پیشرفت ندارد . از این رو ، معلمان و مسؤولان آموزش و پرورش باید بدانند چرا ارزشیابی می کنند. به طور کلی ، هدف های ارزشیابی را می توان در مقوله های زیر مورد بررسی و تحلیل قرار داد :

1- ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناخت توانایی و زمینه های علمی شاگردان و تصمیم گیری برای انجام دادن فعالیت های بعدی آموزشی .

2- ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناساندن هدف های آموزشی در فرایند تدریس . فعالیت های آموزشی به منظور رسیدن به هدف های آموزشی صورت می گیرد و ارزشیابی تحقق یا عدم تحقق هدف ها را مشخص می کند .

3- ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای بهبود و اصلاح فعالیت های آموزشی . نتایج ارزشیابی نه تنها میزان پیشرفت تحصیلی شاگردان و عملکرد آنان را در فعالیت های آموزشی و پرورشی مشخص می سازد ، بلکه کیفیت تلاش شاگردان و روش تدریس معلم و میزان مهارت وی را در این زمینه مورد ارزیابی قرار می دهد .

4- ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای شناخت نارسایی های آموزشی شاگردان و ترمیم آنها . اگر ارزشیابی ، بر اساس موازین علمی تهیه و اجرا شود ، می تواند در باره ی پیشرفت تحصیلی شاگردان و ضعف ها و نارسایی های آنان اطلاعات مفیدی در اختیار معلم قرار دهد . تحلیل چنین اطلاعاتی نشان خواهد داد که شاگردان چه مطالبی را فرا گرفته اند و چه مفاهیمی را نیاموخته اند و چگونه می توان آنان را برای جبران چنین کمبودهایی یاری کرد .

5- ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای ایجاد رغبت و کسب عادت صحیح آموزشی در شاگردان . ارزشیابی را نباید صرفاً به منظور نمره دادن و مقایسه پیشرفت تحصیلی آنان با یکدیگر و تعیین افراد قوی و ضعیف به کار برد . هر گاه ارزشیابی به عنوان وسیله ای برای تهدید شاگردان و تعیین افراد ضعیف مورد استفاده قرار گیرد ، ارزش تربیتی خود را به کلی از دست خواهد داد . برعکس ، ارزشیابی باید شاگردان را با میزان کار و فعالیتشان آشنا سازد،علت و میزان پیشرفت یا عقب ماندگی آنان را مشخص کند ودر آنان رغبت و انگیزه ی تلاش و فعالیت بیشتر به وجود آورد .

6- ارزشیابی به عنوان عاملی برای ارتقای شاگردان . یکی دیگر از وظایف ارزشیابی ، سنجیدن میزان توانایی شاگردان برای ارتقای آنان از یک مرحله به مرحله ی دیگر است . متأسفانه در فرایند فعالیتهای آموزشی مدارس،بقیه ی هدف های ذکر شده فراموش  می شود و معلمان و مسئولان آموزشی یگانه هدف ارزشیابی را نمره دادن و ارتقای شاگردان تصور می کنند . این امر نه تنها تحرکی را در فعالیت های آموزشی ایجاد نمی کند ، بلکه کلیه ی فعالیت های آموزشی را تحت تأثیر ارزشیابی قرار می دهد و مدرسه و کادر آموزشی آن را شبیه کارگران کارخانه ای می سازد که وظیفه ی آنان فقط انتقال محصول از یک مرحله به مرحله ی دیگر و سرانجام ، تولیدنهایی است . در نتیجه تمام توجهات به محصول نهایی معطوف و موقعیت صحیح آموزشی کم کم به دست فراموشی سپرده می شود .

    نگارنده ی مقاله پس از طرح تعاریف فوق و اهداف ارزشیابی ، در پی ارائه ی شیوه های نوین ارزیابی درس انشا است . هر چند ارائه ی تعریف برای یک موضوع ، نسبی است و نمی تواند تمام جنبه های موضوع را در برگیرد . قبل از ارائه ، لازم است روش ارزشیابی ای که هم اکنون برای درس انشا در مقطع راهنمایی سراسر کشور رایج است ، شرح داده شود. این روش که می توان آن را « روش محصول محور یا نوشته محور » نام نهاد ، با وجود این که بسیار کهنه و منسوخ شده است ، سال هاست که در چرخه ی آموزشی کشور فعال است و اقدامی برای حذف آن صورت نگرفته است . به نظر می رسد که این شیوه از آغاز پیدایش مدرسه به سبک جدید تا کنون ادامه دارد . انشا وسیله ای برای ایجاد تفکر و فعال ساختن ذهن دانش آموز است تا حاصل فکر خود را بر روی کاغذ بیاورد ؛ ولی این روش رایج در چرخه ی آموزشی کشور نه تنها به ایجاد تفکر کمکی نکرده است بلکه همان طور که در مقدمه ذکر شد چشمه ی جوشان فکر دانش آموزان را خشک نموده است .

شیوه ی ارزشیابی محصول محور

    این شیوه همان طور که از نام آن بر می آید بر نوشته یا محصول نهایی عمل نوشتن تأکید دارد . معلمی که این روش را دنبال می کند از دانش آموزان می خواهد که برای جلسه ی بعد درباره ی موضوعی که تعیین کرده است انشا  بنویسند . انشانویسی در این روش بیشتر در منازل انجام می گیرد و به ندرت دانش آموزان در زنگ انشا اقدام به نوشتن می کنند . در نتیجه در این روش ، دانش آموز از طرح معلم یا هم کلاسی های خود درباره ی چگونه نوشتن ، راهنمایی نمی شود و خود مجبور است ، آن چه را که می داند و آن طور که خود یادگرفته است مطالب را به روی کاغذ بیاورد. اما بیشتر اوقات دانش آموزان به جای این که خود اقدام به نوشتن کنند ، از دوستان و اقوام خود می خواهند که برای آن ها انشا بنویسند . بعد از نوشتن انشا ، دانش آموز آن را در کلاس می خواند . در این موقع است که معلم قدم جلو گذاشته و انشای دانش آموزان را ارزیابی می کند . این ارزیابی اغلب شامل نکات دستوری و املایی است تا محتوا . و بدین خاطر است که این روش محصول محور نام گرفته است چون آن چه مورد توجه قرار می گیرد محصول نهایی است نه فرایند و نحوه ی تولید این محصول .

    اکنون به انواع ارزیابی پیشرفت تحصیلی در درس انشا می پردازیم که نوین و اغلب تجربیات موفقیت آمیزی هستند که چند سالی است توسط نگارنده ی مقاله مورد استفاده قررا می گیرند .

1- ارزشیابی بر اساس روش فرآیند محور :

    در مقابل روش محصول محور که در بالا به نقد آن پرداخته شد ، روش فرایند محور قرار داد . این روش بر این اساس ، فرآیند محور نامیده شده است ؛ چون به نظر          « فلاور » و « هیز » عمل نوشتن شامل گذار از یک سری مراحل یا فرآیندها می باشد . آنان این مراحل را : 1) طراحی کردن  2)انتقال دادن 3) مرور کردن ، نامیدند .

    روئن این مراحل را : 1) پیش از نوشتن 2) پیش نویس کردن 3) اصلاح کردن و ویراستن نامید . به عبارت دیگر این سه مرحله شامل : 1) پیش از نوشتن 2) نوشتن 3) بررسی و ارزیابی نوشته می باشد .

حال ببینیم منظور از هر یک از این مراحل و شیوه ی ارزیابی آن چگونه است ؟

1- مرحله ی پیش از نوشتن : این مرحله خود از سه مرحله زیر تشکیل شده است که عبارتند از : الف)زیر مرحله ی تولید ایده ها. ب)زیر مرحله ی سازماندهی ایده ها. ج)هدف گذاری . در هنگام تولید ایده ها دانش آموز اطلاعات لازم را از حافظه ی بلند مدت خود بیرون کشیده ، بر روی کاغذ می آورد ، گاهی این اطلاعات ضروری و اصلی هستند و گاهی اضافی و فرعی . گاهی اوقات دانش آموز اقدام به انتخاب موضوع می کند یعنی ابتدا موضوع خاصی در نظر ندارد و از نکات جمع آوری شده موضوع خاصی را استخراج می کند . در این بخش ، دانش آموز ممکن است از خود بپرسد که « چگونه باید شروع  کنم ؟ » و یا « چطور باید در باره ی این موضوع بنویسم ؟ » به عبارتی نویسنده درباره­ی خلق ایده ها و سازماندهی آن ها تصمیم گیری می کند و اهداف خود را مشخص می نماید . بعد از به وجود آمدن یا جمع آوری و نوشته شدن ایده ها که ممکن است به صورت تصویر ، دیاگرام ، کلمه و یا عبارت باشند ، او مطالب مربوط به هم را در کنار یکدیگر قرار می دهد ، نکات اصلی و فرعی را از هم جــــدا کرده و آن ها را سازماندهی می کند . البته فرایند سازماندهی ممکن است در مراحل دیگر نیز به کمک نویسنده آمده و او را در مرتب کردن کل نوشته یاری دهد . بعد از این زیر مرحله ، دانش آموز هدف خود را از آوردن جزء به جزء مطالب مشخص می کند ، هر چند هدف گذاری در کل فرایند نوشتن نیز وجود دارد .

2- مرحله ی نوشتن : در این مرحله دانش آموز ایده های خلق شده را در قالب جملات ، پاراگراف و متن در می آورد . در مرحله ی قبل گفته شده که نویسنده ایده ها را به صورت تصویر ، یا کلمه و یا نمودار خلق می کند ، در این مرحله آن ها را به صورت جمله در می آورد ؛ یعنی در این مرحله نویسنده مفاهیم را به شکل نوشته در می آورد .

3- مرحله ی بررسی و ارزشیابی نوشته : پس از این که مطالب نوشته شدند دانش آموزان اقدام به بررسی و مرور نوشته می کنند که این بررسی شامل ارزیابی و اصلاح است . مطالب نوشته شده را دانش آموزان خود مورد ارزیابی قرار داده ، چیزهایی را اضافه ، کم و یا جابه جا می کنند .

    در کنار این روش ، فنون و تکنیک های متعددی نیز در مراحل مختلف می توان به کار بست. مثلاً می توان در مرحله ی پیش از نوشتن از تکنیک های بحث و گفت وگو درباره ی موضوع ، مطالعه و خواندن ، تهیه لیست نکات مربوط به موضوع « طوفان فکری » ، « هم یاری همکلاسی ها »، « شبکه­ی خورشیدی» و « بدیعه پردازی » استفاده کرد . در تکنیک بحث و گفت وگو با هدایت معلم دانش آموزان درباره ی موضوع خاص یا کلی به بحث و تبادل نظر با یکدیگر می پردازند . بحث و گفت وگو باعث می شود که ایده های تازه و نو مطرح شود و هم چنین به دانش آموزانی که درک خوبی از موضوع ندارند کمک می کند تا اطلاعاتی در این زمینه کسب کنند و یا خود چیزی هایی درباره ی موضوع به خاطر بیاورند .

    در تکنیک خواندن و مطالعه ، معلم از دانش آموزان می خواهد تا درباره ی موضوع به جست و جو ، پرسش و بررسی و مطالعه بپردازند . در هنگام تهیه ی فهرست نکات مربوط به موضوع ، دانش آموز تنها کلمات ، عبارات و اصطلاحات درباره ی موضوع را به صورت فهرست وار جمع آوری می کند و نیازی به جمله نویسی نیست . گاهی لازم می شود که دانش آموز به سرعت و بدون توجه به مربوط یا نامربوط بودن ، درست یا نادرست بودن ، دستوری یا غیر دستوری بودن مفاهیم و ایده ها آن را بر روی کاغذ بیاورد . به این تکنیک ، طوفان فکری می گویند ، یعنی تنها چیزی که برای نویسنده مهم است حجم قابل توجهی از ایده هاست که نویسنده سعی می کند از حافظه ی خود بیرون کشیده و به روی کاغذ به هر شکل ممکن ، بیاورد . در تکنیک همیاری ، دانش آموزان در تمام مراحل نوشتن به کمک هم می شتابند و انشاهای یکدیگر را بررسی و اصلاح کرده و با هم تبادل نظر می کنند .

    در این روش به جای نوشتن یک انشا ، مخصوصاً در مراحل ابتدایی آموزش ، دانش آموزان مجبورند نوشته های متعددی تحویل دهند . مثلاً پس از خلق ایده ها ، دانش آموز نوشته ی خود را به معلم یا هم کلاسی های خود نشان می دهد . و نظر آن ها را درباره ی نوشته ی خود جویا می شود . پس از آن ، دانش آموز نوشته را بر اساس اظهار نظرهای آنان اصلاح می کند و دوباره آن را به معلم یا هم کلاسی های خود نشان می دهد و این کار تا زمانی که یک نوشته ی کامل خلق می شود ، ادامه می یابد . به عبارتی ، در مراحل اولیه ی آموزش ، دانش آموز برای هر مرحله یا زیر مرحله مجبور است ، چندین نوشته تحویل داده و بررسی و ارزیابی کند و به همین خاطر است که این روش را فرایند محور نام گذاری  کرده اند ؛ زیرا اساس آموزش انشا بر یادگیری نحوه ی نوشتن و درونی کردن مراحل و فرایندهایی است که دانش آموز ناخودآگاه آنها را به کار می بندد . باید خاطر نشان کرد که معلم به هیچ یک از نوشته های آنان نمره نمی دهد بلکه درباره ی آنها اظهار نظر می کند . پس ارزیابی در اینجا کیفی بوده و بر اساس نمره نیست .

2- خود ارزیابی و ارزشیابی عملکردی ( تلفیقی از هر دو نوع ارزیابی ) :

    در این روش اولاً دانش آموزان خودشان به قضاوت و داوری در مورد نوشته ی خود        می پردازند و ثانیاً ارزشیابی در اینجا دیگر انتزاعی و یا ذهنی نیست بلکه بر اساس عملکرد واقعی است . حتی بر اساس این نوع ارزشیابی می توان اولیای دانش آموزان را هم به قضاوت و داوری عملکرد فرزندانشان کشاند و آنان را در ارزیابی سهیم نمود .

    ابتدا از چند دانش آموز در خواست می گردد که هر کدام یک موضوع انشا را پیشنهاد کنند ، سپس از تمام دانش آموزان کلاس خواسته می شود که هر کدام بر اساس علاقه ی خود یک موضوع را انتخاب کرده و در مورد آن انشایی بنویسند . بعد از اتمام انشا ، فراگیران عملکرد خود را با توجه به جدول ارزیابی که قبلاً طراحی شده و در اختیار همه قرار گرفته ، ارزیابی می کنند و به خود نمره می دهند . یکی از امتیازات این روش آن است که دانش آموزان خود نوشته های خویش را نقد کرده و به قضاوت و داوری در مورد آن می نشینند یا حتی می توانند انشا های خود را به خانه برده و والدین هم با توجه به عملکرد و نوشته های فرزندانشان و تطابق آن با جدول ارزیابی ، به آن نمره دهند . این امر، تفکر انتقادی و مهارت داوری دانش آموزان را افزایش می دهد .

    جدول ارزیابی مذکور در صفحات بعدی ضمیمه می باشد

معیارها

ســـؤالات

بارم ها

تاریخ یا عنوان تکلیف

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

درک مطلب و پرورش موضوع ( 4 نمره )

1- سعی کرده ام که از همه حواسم در توصیف استفاده کنم ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2- آیا سعی کرده ام نوشته ام مبهم نباشد ؟ در نوشته ام ازمثال و دلیل استفاده کرده ام؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3- آیا جزئیات و اطلاعات کافی در متن من وجود دارد ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4- آیا نوشته ام جمع بندی دارد ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نظم منطقی و انسجام ( 3 نمره )

5- آیا جملات نوشته ام به هم مربوط اند ؟ دقت کرده ام که از موضوعی به موضوع دیگر نپرم ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6- آیا جملات را به گونه ای نوشته ام که نتوان جمله ای را حذف کرد ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

7- آیا جملات را به گونه ای نوشته ام که نتوان جای جمله ای را تغییر داد ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ساده نویسی ( 2 نوره )

8- آیا سعی کرده ام که فعل ها و کلمات را در انشایم تکرار نکنم ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

9- سعی کرده ام جملاتم کوتاه باشند . از نوشتن جملات طولانی پرهیز کرده ام ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

معیارها

ســـؤالات

بارم ها

تاریخ یا عنوان تکلیف

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

قواعد دستوری و نگارشی ( 5 نمره )

10-آیا از عامیانه نویسی پرهیز کرده ام ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

11- آیا املای درست کلمات را به کار برده ام ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12- به علایم ویرایشی توجه کرده ام ؟ ( نقطه در پایان جمله،گیومه در گفت وگوها و ... )

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

13- آیا فعل و فاعل جملات نوشته ی من متناسب است ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14- آیا زمان هر فعل درست و متناسب با فعل های دیگر متن است ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تازگی فکر (2 نمره)

15- آیا در نوشته ام عقاید ، احساسات و تجربیات خود را بیان کرده ام ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

16- آیا نوشته ام حرف تازه ای برای گفتن دارد ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تازگی بیان ( 2 نمره )

17- آیا دقت کرده ام که از کلمات مناسب و زیبا در انشایم استفاده کنم . کلماتی که در انشایم استفاده کرده ام با هم تناسب دارند ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

18- آیا از به کار بردن عبارات کلیشه ای پرهیز کرده ام ؟

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 نمره

19- ارائه مناسب (پاکنویس کردن و خواندن روان انشا)

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

20- نمره دادن دقیق و منصفانه

1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جمع نمرات

20

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3- ارزشیابی دسته جمعی و یا گروهی :

    روش دیگری که  نگارنده گاه گاهی در کلاس از آن به عنوان ارزشیابی استفاده می کنم ارزشیابی از کار دسته جمعی کلاس و یا ارزشیابی از کار گروهی می باشد . گاهی از دانش آموزان خواسته می شودکه انشای دسته جمعی بنویسند ؛ یعنی هر کس یک جمله بنویسد که مجموعه­ی آنها یک انشا می شود . معمولاً در این روش ، انشای دسته جمعی ( جملات نوشته شده توسط همه ی دانش آموزان ) را به یک گروه می سپارم تا بررسی کنند و سامان دهند و این موجب می شود که تفکر جمعی ، انشا بسازد . در اینجا دیگر ارزیابی فردی جایی ندارد بلکه ارزشیابی از عملکرد دسته جمعی می باشد . در این روش ارزشیابی هم   می تواند کیفی باشد و هم کمی ، که در این صورت به همه ی دانش آموزان کلاس یک نمره ی مساوی تعلق می گیرد ؛ چون همه در آفرینش انشا سهم یکسان داشته اند .

    گاهی برای تنوع در کلاس انشا و آموزش نقد و بررسی داستان و ایجاد تفکر و آموزش مهارت مشارکت به دانش آموزان ، ارزشیابی گروهی انجام می گیرد . این روش به طور فزاینده ای سبب رشد و گسترش مهارت های ارتباطی می گردد که بر اساس بحث و گفت و گوی فردی و گروهی تنظیم می شود و فراگیران ، امکان بحث و تبادل نظر در مورد یک موضوع را به دست می آورند . از این طریق ، قدرت برقراری ارتباط و تبادل تجربیات و قدرت کلام و بلاغت در آنان تقویت می شود . البته قبل از ارزشیابی در بحث گروهی که جزء یادگیریهای اکتشافی است ، دانش آموزان فعالانه در فعالیت ها شرکت می کنند. برای ارزشیابی از کارگروه در درس انشای فارسی به روش زیر عمل می گردد . نگارنده معمولاً مجموعه قصه های خوب برای بچه های خوب که توسط آقای مهدی آذریزدی از کتب پرباری همچون مثنوی معنوی ، کلیله و دمنه ، گلستان و بوستان سعدی ، مرزبان نامه و ... به نثر امروزی نوشته شده ، در کلاس به همراه دارد . گاهی در زنگ انشا یکی از داستان ها توسط یکی از دانش آموزان خوانده می شود سپس از آنان درخواست می گردد که به صورت گروهی داستان را نقد و بررسی کرده و پیام نویسنده را استخراج کنند. به قول مولانا:

ای برادر قصه چون پیمان است                   معنی اندر وی به سان دانه است

دانه ی معنی بگیرد مرد عقل                      ننگرد پیمانه را گر گشت نقل

 

4- ارزشیابی به صورت نوشتن رهنمودها و تشویق های مناسب در حاشیه ی انشا به جای نمره :

    آن چه در پی می آید تجربه ی عینی نگارنده ی مقاله در کلاس های درس انشا می باشد . این حقیر برای تخلیه ی روحی دانش آموزان و ارضای حس عاطفی آنان ، گاه گاهی از جمله های ناتمام و تمرین های واگرا در کلاس انشا استفاده کرده و از دادن موضوع های کلیشه ای پرهیز می کنم . همچنین از دادن نمره به نوشته های دانش آموزان خود داری نموده ، به جای آن از جملات و عبارات تشویق مانند ، به جای نمره استفاده می کنم . بدین وسیله دانش آموزان آن چنان غرق خواندن نوشته های معلم بر حاشیه ی انشاهای خود می شوند و از آن لذت می برند که نمره را به کلی فراموش می کنند . نمونه های زیراز جمله موضوعات باز و واگرایی هستند که در کلاس درس انشا از آنها استفاده کرده ام :

-        ای کاش ...

-        اگر ... بودم

-        من نمی خواهم چکاره شوم ؛ زیرا ...

-        من می خواهم ...

-        خدایا ...

    چند مرتبه ای موضوع « ای کاش » را در کلاس های درس انشا مطرح ساخته ام ، هر چند نوشته های دانش آموزان کوتاه بوده ولی نتیجه ای که از آن گرفته ام بسیار لذت بخش بوده است . هم من از عبارات و جملات دانش آموزان بسیار لذت برده ام ، هم دانش آموزان را مشاهده نموده ام که با خواندن حاشیه های من بر روی نوشته های خود ، احساس لذت و شادی نموده اند .

    این گونه ارزشیابی نه تنها ترس و اضطراب حاصل از نمره را از بین می برد بلکه موجب انگیزه و علاقه ی بیشتری در دانش آموزان می گردد .

    چند نمونه از نوشته های دانش آموزان و نظر معلم در حاشیه ی نوشته های آنان به جای نمره به عنوان ارزشیابی ضمیمه می باشد :

 

 

ای کاش ...

تجربه نشان داده ، نوشتن رهنمودها و تشویق های مناسب در حاشیه انشا تأثیری سازنده تر از نمره دارد .

ای کاش صداقت در دل ها ی مردم از بین نمی رفت و قدر یکدیگر را بیشتر می دانستیم تا بعد از مرگ دچار پشیمانی نشویم .

احمدی

نظر معلم : آری ... ای کاش ...

شاعر هم فرموده :

بیا تا قدر یک دیگر بدانیم

که تا ناگه ز یک دیگر نمانیم

ای کاش مواد مخدر وجود نداشت و معتادها همه می مردند . آن وقت ما هم می توانستیم نفس راحتی بکشیم و این قدر در خانه از ترس نلرزیم.

امضا محفوظ

نظر معلم : کاش خدا همه را نجات دهد .

ای کاش پدرها و مادرها بین فرزندانشان فرقی نمی گذاشتند و این همه سخت گیری نمی کردند و با بچه هایشان دوست بودند .

جوکار

نظر معلم : با این که نمی دانم پدر و مادرها فرزندانشان را به یک اندازه دوست دارند ، ولی این مسئله را در جلسه اولیا به طور غیر مستقیم مطرح می کنم .

ای کاش گوساله ای بودم ، از صبح تا شب میان علف های تازه و گل ها جست و خیز می کردم . بچه ها نوازشم می کردند و من با آن چشم های درشت و سیاه نگاهشان      می کردم .

مرادی

نظر معلم : می تونستی آرزو کنی نوزاد باشی . البته نوزاد که نمی تواند راه بره و در میان علف ها جست و خیز کند .

ای کاش ساکن شهری بودم که درآن بیماری و آلودگی و فقر نبود.هیچ کس نمی گریست  و اگر مروارید اشکی برگونه ای می غلتید ، اشک شوق بود .

عزیزی

نظر معلم : به به ... چه آرزوی زیبایی !

و چه تعبیر زیبایی !

من از قبول یک فرزند فراری می گویم « کاش قدرخانه و خانواده را می دانستم ، محبت های مادر و حرف های پدر را درک می کردم و خانه را ترک نمی کردم .

واحدی

نظر معلم : آفرین بر دقت نظر و سخن سنجیده تو ...

 

 

کاش وقتی پدرم به خانه می آید به جای سبدی پر از میوه پاکتی پر از محبت به خانه می آورد و ای کاش در سفره هایمان شیرینی صداقت بود .

محمدی

نظر معلم : آفرین ... چه تعبیرهای زیبایی به کار برده ای !

کاش در صحرای کربلا در رکاب امام حسین (ع) با دشمن می جنگیدم و کاش مشک آبی بودم برای لب تشنگان کربلا ...

صفدری

نظر معلم : آفرین بر احساس عارفانه تو ...

ای کاش دو بال داشتم. به همه جا سر می زدم و مردم را از گرفتاری و این اعتیادی که جوان ها را گرفتار کرده نجات می دادم .

زارعی

نظر معلم : ای خدای مهربان به این دانش آموز خوبم کمک کن تا به آرزوهای انسان دوستانه اش برسد .

ای کاش وقتی صبح از خانه بیرون می آییم هوای تازه برای تنفس داشته باشیم تا من مجبور نشوم از این اسپری استفاده کنم .

سنندجی

نظر معلم : آه ... اکسیژن ... کجایی ... برای این عزیز من نسیمی از آبیدر بیار ... تا نفسی تازه کند ...

ای کاش جواب این سؤال که « علم بهتر است یا ثروت » را می دانستم . بزرگ ترها می گویند علم ، ولی من می بینم در زندگی آدم ها ثروت بهتر است .

اکبری

نظر معلم : راستش من هم به دنبال جواب این سؤال هستم ، اگر پیدا کردی به من هم بگو .

ای کاش به معلم انشا که خیلی دوستش دارم بگویم « Love You » و او هم جواب مرا بدهد تا بدانم که آیا مرا دوست دارد ؟

احمد زاده

نظر معلم : من انگلیسی بلد نیست... من فارسی را پاس داشت ... تو را هم دوست داشت .

ای کاش در جهان جنگی نبود . این همه کودک گرسنه و آواره نبود . خدا کند که کشورهای آمریکا و اسرائیل نابود شوند .

آقا زاده

نظر معلم : آرزوی تو را من هم دارم ، پس با هم دعا می کنیم که کاش صلح در جهان حاکم باشد .

کاش پدرم زنده بود و من در کنار او به بازار می رفتم و او برایم آن چه را که می خواستم می خرید ... آه پدر ...

گل افشان

نظر معلم : دلت پدر را می خواهد یا خرید را ...راستش خیلی ها پدر هم دارند ولی خریدی در کار نیست،زیاد فکرش را نکن .

 

کاش شهر همیشه بهار وجود داشت . شهری که مردمانش همه سالم و شاداب بودند و کسی مجبور نبود صورتش را با سیلی سرخ کند .                                  حجازی

نظر معلم : چه شهر زیبایی می شود این شهر آرزوها ...

من هم با تو دست به دعا بر می دارم ...

کاش ملک بودم و در بهشت با خوبان همنشین می شدم زیر درختان با السابقون گل می گفتم و گل می شنیدم .

رستگار

نظر معلم : اطلاعات زیبای تو از قرآن کریم قابل تحسین است . برای من هم دعا کن ..

 

فهرست منابع و مآخذ

1- دکتر سیف ، علی اکبر ، چاپ هشتم 1384 ، اندازه گیری ، سنجشی و ارزشیابی آموزشی ، تهران ، نشر دوران .

2- فضلی خانی ، منوچهر ، چاپ هفتم 1382 ، راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس ، تهران ، نشر آزمون نوین .

3- دکتر و زیرنیا ، سیما ، مقاله : مشکل نگارش را چگونه حل کنیم ؟

4- ماهنامه ادبیات معاصر ، سال سوم شماره 26 و 25 تهران .

5- دکتر شعبانی ، حسن ، چاپ یازدهم 1380 ، مهارت های آموزشی و پرورشی ، تهران ، انتشارات سمت .

6- کمالی ، رودابه ، چاپ 1381 ، کارگاه انشا و آیین نگارش ، تهران ، انتشارات قدیانی .

7- حسین نژاد ، سید حسین ، چاپ دوم 1382 ، انشا دیدگاه ها و روش ها ، تهران ، نشر لوح زرین .

8- حسین نژاد ، سید حسین ، چاپ اول 1382 ، شیوه های خلاق آموزش انشا ، تهران ، نشر لوح زرین .

9- هدایتی ، ظریفه ، چاپ اول 1385 ، انشا درس زندگی ، تهران ، نشر لوح زرین .

 

 



  • آریس مت
  • خوانندگان و بازیگران
  • کارت شارژ همراه اول