تاريخ : ۱۳۸٩/۱٢/۱٤ | ٩:۱٠ ‎ق.ظ | نویسنده : گروه ادبیات استان کرستان

    به نام خداوندجان وخرد

 

      «مرا کسی نساخت، خدا سا خت؛ نه آنچنان که «کسی می­خواست»، که من کسی نداشتم، کسم خدا بود، کس بی کسان؛ او بود که مرا ساخت، آنچنان که خودش خواست، نه از من پرسید و نه از آن «منِ دیگرم». من یک گِل بی­صاحب بودم، مرا از روح خود در آن دمید.»

«دکتر علی شریعتی»

 

«اگر من روزی ز ­خدمت گشتم فرد
صدبار دلم از آن پشیمانی خورد
جانا به یکی گناه از بنده مگرد
من آدمیم، گنه نخست آدم کرد.»

«فخرالدیّن عراقی»


 

                          

                           موضوع تحقیق:

بررسی و تحلیل آفرینش نخستین انسان

   در ادیان و اساطیر

 

 

 

  سؤالات پژوهش:

1-  انسان، این مخلوق عجیب و فوق­العاده از کجا پدیده آمده ؟ چه کسی او را آفریده است؟ وچگونه و از چه خلق شده است؟

2- نظرادیان واساطیردرموردآفر نش نخستین انسان چیست؟

3- وجوه تشابه وافتراق آفرینش نخستین انسان درادیان واساطیر چیست؟

4-  هدف ازآفرینش انسان درادیان واساطیرچگونه بیان شده است؟

 

اهداف پژوهش:

1- بررسی و تحلیل آفرینش نخستین انسان در ادیان و اساطیر

2- کمک به پژوهشگران ادبیّات فارسی دربخش اساطیر

3- نشان د ادن تأثیرپذیری متقابل ادیان واساطیردرارتباط باموضوع

پیشینه ی بحث:

       درباره ی موضوع پژوهش کتاب های زیادی به نگارش درآمده ونظرات مختلفی بیان شده ودراینجابه جمع بندی وتجزیه وتحلیل نظرات پرداخته شده است؛ ازجمله کتاب هایی که دراین زمینه تألیف شده، عبارتنداز: 1- آفرینش انسان در بیان قرآن از یدالله سبحانی 2- آفرینش در ادیان نوشته­ی مهشید میرفخرایی 3-  بازخوانی قصه­ّی خلقت تألیف حسن یوسفی اشکوری 4- شناخت اسطوره­های ملل نوشته­ی سهراب هادی 5-  نخستین انسان و نخستین شهریار اثر آرتورکریستن­سن6-  آفرینش و مرگ در اساطیر تألیف دکتر مهدی رضایی و...

 

 


 

دیدگاه یهودیّت ومسیحیّت درموردآفرینش نخستین انسان(آدم):

      نظراین دوشبیه به هم وتأییدکننده ی یکدیگراست. درکتاب مقدّس، عهدعتیق درموردآفرینش آدم چنین آمده است: پس از پیدایش آسمانها و زمین، خداوند آدم را خلق کرد تا بروی زمین کار کند، آفرینش آدم از خاک زمین بود و خداوند در بینی او روح حیات دمید و از نفخه­ی الهی، آدم نفس زنده شد ... آدم تنها بود و خداوند خواست تا برای او جفتی و معاونی بیافریند، پس خوابی گران بر او مستولی کرد، یکی از دنده­های او را برداشت وازآن حواراخلق کرد.

خلاصه ی داستان آدم درقرآنخداوند برآن می­شود در زمین «خلفیه­ای» قرار دهد.

این خلیفه آدم است.

خداوند اراده­ اش را با فرشتگان در میان می­گذارد.

فرشتگان با این اراده، به دلیل مفسد و خونریز بودن آدمیان، مخالفت می کنند

 خداوند می­گوید آنچه من می­دانم شما نمی­دانید.

 خداوند از روح خویش در آدم دمید.

 ا دمیدن روح الهی، آدم انسان گردید.

 پس از آن انسان دارای ذهن، فکر و معرفت شد.

 خداوند (برای اثبات مدعایش) تمامی اسماء را به آدم تعلیم داد. فرشتگان از آن برنیامدند ولی آدم از عهده برآمد.

 پس از تعلیم اسماء خداوند به فرشتگان فرمود در برابر آدم سجده کنند.

 فرشتگان جملگی سجده کردند جز ابلیس که رانده شد.

 شیطان، به عنوان دشمن انسان، برای همیشه در برابر او قرار گرفت.

 آنگاه خداوند آدم را به بهشت برد.

  خداوند، آدم را از خوردن میوه­ی درختی منع کرد.

  آدم و زنش به اغوای شیطان از میوه­ی ممنوعه خوردند.

 پس از خوردن میوه، عورت آدم و زنش بر آن­ها آشکار شد.

  بدین ترتیب آدم مرتکب گناه شد.

  خداوند فرمان داد تا آدم و همسرش به زمین هبوط کنند.

  آدم از گناه خود توبه کرد.

 توبه­ ی آدم پذیرفته شد و آن دو زندگی زمینی خود را آغاز کردند.

  به آدم وعده­ی بازگشت به بهشت و جایگاه اولیّه داده شد.

 

تجزیه وتحلیل مطالب:

دراین بخش به بررسی اساطیر عمده ی ملل جهان(ایران، هند، آیین مانوی، چین، ژاپن، بین النّهرین، یونان، آفریقا، مصر، بومیان آمریکا، اسکاندیناوی) ووجوه تشابه وافتراق آن می پردازیم:

 1- در بین اساطیربه دست آمده از ملّت­های مختلف جهان، پیدایش اوّلین انسان و چگونگی آن دارای تنوّع زیادی است. عناصر مشترک فراوانی در آن­ها می­توان یافت، که می­توان بر اساس این مشترکات، داستان­های خلقت را به چند بخش عمده تقسیم کرد و در هر بخش اساطیر چند قوم را جای داد. برخی از این مشترکات از این قرارند: انسان آفریده شده از خاک است. انسان دارای منشأ گیاهی می­باشد. انسان بخشی از بدن و یا پدید آمده از یک خدا می­باشد. انسان از نسل خدایان است.

الف-آفرینش انسان از خاک:

      اندیشه­ی آفرینش انسان از خاک، نخستین و شاید طبیعی­ترین توجیه برای خلقت انسان است. این دیدگاه معلول نخستین تصوّرات بشر از طبیعت می­باشد. در پیش چشم انسان همه­ی گیاهان از زمین می­رویند، رشد می­کنند، و دوباره تخم به خاک می­دهند تا چرخه­ی آفرینش تکرار شود. علّت دیگری که می­توان در این دسته از اساطیر یافت به چگونگی نگرش به آفرینش جهان بر می­گردد که در بسیاری از آنها، آسمان را پدر و زمین را مادر موجودات می­دانند و بالطبع انسان نیز حاصل این پیوند و فرزند زمین است. توجیه دیگری که برای آفرینش انسان از خاک وجود دارد، چرخ­های سفالگری می­باشد؛ بدین ترتیب که انسان با دیدن کار سفالگری و ساخته شدن اشیاو ظروف و احتمالاً تندیس­هایی از خاک، این را بر داشت می­کند که انسان نیز می­توانسته مانند این سفالینه­ها از خاک شکل گرفته باشد. (رضایی، ص 130)

اکنون به طور خلاصه به ادیان و یا اساطیری که منشأ آفرینش انسان را از خاک می­دانند، اشاره می­شود:

 

1-خلقت انسان بر اساس روایت قرآن و کتاب مقدس:

      روایت کتاب مقدس( عهد قدیم و جدید) به آفرینش انسان از خاک و دمیدن روح حیات از طرف خدا تأکید می­کنند. در قرآن نیز آیات زیادی وجود دارد که بر آفرینش انسان از خاک صحّه می­گذارند.

2-خلقت انسان در اساطیر یونان:

      اساطیر یونان در مرحله­ی نخست بیان می­کند که آفرینش انسان از خاک است. آفریننده یکی از تیتان­هاست. تیتان­ها موجودات غول پیکری بودند که قبل از انسان­ها و حتی قبل از زئوس بر زمین زندگی می­کردند. بنابر داستان اسطوره­ای دیگر، پس از پیروزی زئوس بر تیتان­ها، او پرومتئوس را فرا می­خواند و به او می­گوید: «برو انسان را از گل رس بساز»بعد از آن، زئوس در آن روح می­دهد. این روایت دومی شبیه داستان خلقت در قرآن و کتاب مقدّس می­باشد.

3- خلقت انسان در اساطیر بین النّهرین:

      در بین النّهرین روایت­های زیادی در مورد آفرینش نخستین انسانوجوددارد. یکی از این روایت­ها اشاره دارد که نین ماه، زن- خدای زایش، به کمک خدایانی که از آنها به سر شتگران خوب و شکوهمند نام برده شده، خاکی را که بر «بالای مغاک»است ممزوج می­کنند و انسان را به وجود می­آورند. در روایتی دیگر خالق انسان را ایزد بانو «مامی»می­دانند که انسان را از گل رس و آمیختن با خون ایزدی که ائا کشته است، می­آفریند.

4-آفرینش انسان در اساطیر زرتشتی:

      در روایت پهلوی آمده است که مردم از آن گلی­اند که کیومرث را از آن آفرید و به شکل نطفه در سپندار مذ( زمین) قرار داد و کیومرث را از سپندار مذ بیافرید. ( میر فخرایی، 1366، ص 67) . در دینکرد از کتب متأخّر پهلوی که تاریخ نگارش آن به قرون نخستین پس از اسلام می­رسد، آمده است که: سپندارمذ یعنی زمین به صورت ماده آفریده شد و او رمزد از آن کیومرث را آفرید به صورت نر. ( کریستن سن، ص 37)

5-آفرینش انسان در اساطیر چین:

      در یکی از اساطیر چینی آمده است که پان­گو، خدای نخستین  پس از زاده شدن از خاموشی و بیهودگی جهان، ملول شد و تندیس مرد و زنی را از گل پیمانه زد تا اداره کننده­ی زمین باشند. وقتی این تندیس خشک شد، پان­گو، عنصر یانگ ( آسمان) و یین(زمین) را در آن دمید و چنین شد که نخستین زن ومرد هستی یافتند. در روایتی دیگر آفرینش انسان­های نخستین، به ایزد بانوی مادر، نوگوآ نسبت داده شده است. او خود به شکل آدمی بود، جز اینکه به جای پا، دم اژدها گونه­ای داشت. روزی او مشتی از گل رس بستر رودخانه بر داشت و آن را به شکل آدمیانی کوچک درآورد. او آنها را به شکل خود ساخت و بعداً در آنها روح دمید. این مورد تشابهی به آفرینش انسان توسط خدا به صورت خود در کتاب مقدّس دارد. همچنین حدیثی نقل شده بدین مضمون: خداوند انسان را به شکل خود آفرید.

6- آفرینش انسان در اساطیر آفریقا:

      مردم نیجریه بر این باورند که نخستین انسانها در آسمان آفریده شده و از آن­جا به زمین گسیل شده­اند. بخشی از آفرینش انسان از خاک کار خدای بزرگ است و دمیدن روح در او کار خدای یکتا می­باشد. این روایت هم شبیه روایت خلقت انسان در اسلام می­باشد.

7-آفرینش انسان در اساطیر مصر:

      در یکی از اساطیر مصر آمده که خنوم کوزه گری است که آدمیان را شکل بخشید و ایزدان را قالب زد. او به عنوان آفریننده­ی انسان بر شکل گرفتن نطفه­ی آدمیان در زهدان مادر نیز نظارت دارد.( ویو، 1375، ص 69)

8-آفرینش انسان در اساطیر سرخ پوستان آمریکا:

      در بین اقوام سرخ پوست آمریکا دو قوم ذونی و مایا دارای اساطیری مبنی بر آفرینش انسان از خاک و زمین می­باشند. قوم مایا معتقد به عمر ادواری انسان و جهان می­باشند بنابر اساطیر این قوم انسانهای خاکی متعلّق به دومین مرحله­ی آفرینش هستند که با گل رس سرشته می­شوند. قوم ذونی نیز زمین را همچون زنی تصور کرده اند با زهدان­هایی. انسان ­ها و دیگر موجودات درون این زهدان­ها شکل می­گیرند و پرورده می­شوند و بالاخره از آن سر بر می­آورند.

ب- منشأ پیدایش انسان از گیاه:

      هنگام بررسی اساطیر ملّت­ها به برخی از داستان­ها برمی­خوریم که انسان را همانند گیاهی می­دانند که از زمین می­روید و یا پیکره­ی نخستین انسان از چوب تراشیده می­شود. این تصوّر، مبتنی برمشاهده­ی طبیعت و چرخه­ی زایش و مرگ در طیّ فصول می­باشد دانه­ای که در خاک کاشته می­شود، پس از مدّتی شروع به رشد و نمومی­کند؛ ساقه، برگ، گل،میوه و دانه می­دهد واز دانه است که  آفرینشی دیگر شروع می­شوداین روند رشد و رویش، الهام بخش انسان برای پردازش چنین اساطیری در مورد خلقت انسان شده است. حال اساطیری  که مشترکاً منشأ پیدایش انسان را از گیاه می­دانند بررسی می­کنیم:

1 -نخستین زوج در اساطیر ایرانی و در دین زرتشت، مشی و مشیانه می­باشند. پس مشی و مشیانه به عنوان اوّلین زوج انسانی هستند که در دین زرتشت از آن­ها نام برده می­شود و آن­ها به حقیقت نخستین انسان و آفریده­های اهورا مزدا هستند. در کتاب بندهشن روایت شده که کیومرث در هنگام در گذشت نطفه­ی خود را رها کرد. پس از مدّتی مشی و مشیانه به صورت گیاه ریواس روییدند که بعداً به شکل انسان در آمدند.

2-در اساطیر اسکاندیناوی، اسک و امبلا نخستین زوج بشر هستند که به دست سه خدای اودین، ویلی، و«و»از کنده­ی درختی ساخته می­شوند. به نظر می­رسد که این اسطوره بر گرفته از اسطوره­ی دین زرتشتی باشد.

3- پیدایش انسان در عقاید بومیان آمریکا ادواری است که در دوره­ی سوم ایزدان به کمک «یوش کام»ایزد ذرّت، زن و مردی از ذرّت سفید و زرد ساختند.

4-پیدایش انسان در اساطیر آفریقا: مردم «زولو»در آفریقای جنوبی می­گویند که نخستین زن و مرد از درون یک نی بیرون آمده و یا در نیستانی خلق شده­اند . مردمان تونگا از قبایل ساکن در موزامبیک هم چنین عقیده دارند. مردمان «هررو»در جنوب غربی آفریقا نیز معتقدند که نخستین زوج بشری از درختی خاص زاده شده­اند. ( رضایی، ص 152)

ج-کار برد عناصر ایزدی در آفرینش انسان:

1- اسلام، یهودیّت و مسیحیّت: بنا بر نظر این ادیان، انسان مهیط روح الهی است. روح هدیه­ای است که خداوند هنگام آفرینش نخستین انسان در او می­دمد.

2- دین زرتشتی: در دین زرتشت نیز روایاتی مبنی بر دمیده شدن روح در قالب انسان وجود دارد. گفته می­شود هنگامی که مشی و مشیانه به شکل گیاه ریواس از زمین روییدند، فرّه­ی اهورایی نیز همانند آنان در میانشان آمد. بعدها که به شکل انسان درآمدند جان که همان روان است به گونه­ای مینویی در آنان داخل شد. ( بهار 1375، 176)

3- اسطوره­ی یونان: پس از ساخته شدن انسان از گل رس به فرمان زئوس، او درآن روح زندگی می­دمد.

4- اساطیر ما نوی و گنوسی: بنابر عقاید گنوسی، خدای ناشناخته، شکوه «انسان ایزدی»را متجلّی می­سازد. و پس از ساخته شدن کالبد«انسان ایزدی»بر روی خاک، انسان ایزدی آسمان به او روح حیات و زندگی می­بخشد.

5- اساطیر بابلی: در اسطوره­ی بابلی هم آمده که مردوک پس از پیروزی بر سپاه تیامت و اسیر کردن کینگو، هیولای فرمانده­ی سپاه تیامت، از سرشتن خون کینگو با خاک، انسان را می­آفریند.

6- آفرینش انسان در عقیده­ی بومیان آمریکا: قوم آزتک یکی از اقوام بومی آمریکا، آفرینش انسان را از ترکیب خون یک خدا با استخوان­های پوسیده­ی گذشتگان می­داند.

7- آفرینش انسان در اساطیر چین: روایتی در اساطیر چینی هست که بیان می­کند انسان از انگل­های روی بدن پان­گو ( غول خدای نخستین) هستی می­یابد.

8-آفرینش انسان در اساطیر مصر : بنابر یک اسطوره­ی مصری انسان از اشک­های رع ( خدای خورشید) هستی می­یابد

د- انسان ادامه­ی نسل خدایان است که بنا به دلایلی به زمین می­آیند و نسل انسان از پیوند آنها زیاد می­شود مانند خلقت در اساطیر ژاپن، هند، کیش مانوی، عقاید بومیان آمریکا و اساطیر بابلی

2- آفرینش زن در مرتبه­ی دوم، عامل هبوط و مایه­ی بدبختی انسان:

      پس از بررسی نظر ادیان و اساطیر ملل چنین استتناج می­گردد که معمولاً زن در مرتبه­ی دوم آفرینش قرار دارد، و او را مخلوقی برای مرد و آفریده شده جهت راحتی و آرامش او می­دانند. گاهی علّت هبوط و بدبختی مردان اوست. از نظر یهودیّت و مسیحیّت، زن از دنده­ی چپ مرد آفریده شده و در مرتبه دوم آفرینش یعنی پس از مرد قرار دارد و عامل نافرمانی و هبوط آدم اوست. در قرآن نیز بنابر آیات وارده، زن در مرتبه­ی دوم آفرینش قرار دارد و برای تکامل جنس بشر و آرامش آدم آفریده شده است. همچنین اکثر مفسّرین بر اساس آیه­ی «و خَلَقَ منها زوجها» حوی را آفریده شده از دنده­ی چپ آدم می­دانند هر چند بعضی را نیز عقیده بر این است آفریده شدن حوی از جنس آدم یعنی خاک مورد نظر است.

      هر چند قرآن نافرمانی از خدا را صراحتاً به هر دو یعنی آدم وحوی نسبت می­دهد ولی مفسّرین با تاثیر پذیری از اسرائیلیّات، عامل نافرمانی و هبوط آدم را به حوی نسبت می­دهند.

      یونانیان عقیده داشتند که زئوس برای تنبیه مرد که از آتش استفاده کرده جفتی به نام پاندورا، اوّلین زن جهان، می­آفریند بعدها پاندورا همه­ی بدی­ها را بر نوع بشر نازل می­کند.

در داستان خلقت انسان در آیین مانی، عامل بدبختی انسان که همانا زاد و ولد است بر گردن مُردیانه که زن است، انداخته می­شود.

در دین زرتشتی بر خلاف اکثر اساطیر، مرد وزن هر دو همپایه و با هم خلق می­شوند. آنها مانند روایت قرآن هر دو با هم دچار لغزش می­شوند و باعث رنجش اهورا مزدا می­گردند.

3- هدف از خلقت انسان :

      بسیاری از اساطیر به فلسفه­ی خلقت انسان اشاره­ای ندارند امّا در تعدادی معدود به این سؤال به طور ضمنی پاسخ داده شده است. در اساطیر بین النّهرین ، انسان برای خدمت به خدایان خلق می­شود تا زمین را بکارد و خدایان را از زحمت کار کردن برای معاش آزاد سازد. نوگوآ، ایزد بانوی آفریننده­ی چینی، انسان را پیمانه می­زند تا اداره کننده­ی زمین باشد. ( کریستی، 1373، ص 82) زئوس در اساطیر یونانی دستور خلقت انسان را صادر می­کند تا جاودانان راستایش کند و پرستشگاه ها بسازد. ( لنسین­گرین، 1366، 37)و در دومین دوره­ی آفرینش در باور­های بومیان آمریکا، انسانها به این خاطر مورد خشم خدایان قرار می­گیرند که آفریدگار خویش را فراموش کرده­اندو مردم به این خاطر آفریده می­شوند تا از رهگذر نیایش و قربانی دادن، خدایان را تغذیه کنند.

      در باورهای دینی ما مسلمانان انسان برای عبادت خدا آفریده شده: و ما خلقت الجن والانس الا لیعبدون. در باورهای زرتشتیان نیز هدف عمده از آفرینش انسان یاری رساندن به اهور امزدا برای غلبه بر دیوان است.


نتیجه گیری:

آن چه در این تحقیق آمد، تبیین منشأ پیدایش نخستین انسان و چگونگی آفرینش او در باورهای ادیان و اساطیر ملل و وجود تشابه و افتراق بین آنها و همچنین تأثیر آنها بر همدیگر است. همان طوری که دراثنای مطالب بیان گردید در همه­ی ادیان و اساطیر انسان به یکی از چهار طریق زیر به وجود آمده است:

1- از خاک سرشته شده که الگوی این اساطیر، از کار چرخ ­های سفالگری بوده است.

2- همانند گیاهان از خاک روییده که حاصل برداشت انسان از رویش گیاهان و تعمیم آن در مورد انسان است.

3-از زمین که همانند زنی زیبا تصوّر شده، زاییده می­شود که الگوی این اساطیر نیز زندگی روزانه ­ی جانوران و تولید و مثل و زایش آنها می­باشد.

4- انسان ادامه­ی نسل خدایان است که بنا به دلایلی به زمین می­آیند و نسل انسان از پیوند آنها پدید می­آید.

      علاوه بر مطلب فوق، با مطالعه­ی اساطیر ملل در مورد آفرینش نخستین چنین استناج می­شود که در اکثریّت قریب به اتّفاق آنها، زن در مرحله­ی دوم آفرینش قرار دارد و همچنین یک دید منفی و تحقیر آمیزی نسبت به زن نهفته است. ضمناً در بعضی اسطوره­ها هدف از خلقت انسان به طور ضمنی مطرح شده که او یا برای خدمت به خدایان و یا برای عبادت خدایان آفریده می­شود مطالب مطرح شده در اساطیر و ادیان نسبت به آفرینش نخستین انسان، موجب می­شود که انسان به شناخت بهتری در مورد آفرینش اولیّه ئائل گردد و به وجوه تشابه و افتراق عقاید ملل جهان در مورد موضوع مورد بحث، پی ببرد.

فهرست منابع و مآخذ
1-قرآن کریم
2-کتاب مقدس( 1995) . انجمن بین المللی کتاب مقدس
3- انجیل بر نا با، ترجمه­ی سردار کابلی، حیدر قلی، چاپ سوم، تهران، نشر نیایش، 1384
4- شریعتی، علی، هبوط در کویر، چاپ شانزدهم، تهران، انتشارات چاپخش، 1380
5- یوسفی اشکوری، حسن، باز خوانی قصه­خلقت، چاپ اول، تهران، انتشارات قلم، 1376
6- رضایی، مهدی، آفرینش و مرگ در اساطیر، چاپ دوم، تهران، انتشارات اساطیر، 1384
7- بهار، مهرداد، پژوهش در اساطیر ایران، تهران، انتشارات آگاه، 1375
8- میر فخرایی، مهشید، آفرینش در ادیان، تهران، مؤسسه­ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1366
9- ویو، ژ، فرهنگ اساطیر مصر، ترجمه­ی اسماعیل پور، ابولقاسم، تهران، انتشارات فکر روز، 1375
10-لنسین گرین، راجر، اساطیر یونان، ترجمه­ی عباس آقا جانی، تهران، انتشارات سروش1366
11-یا حقی، محمد جعفر، فرهنگ اساطیر، چاپ اول، تهران، انتشارات سروش، 1369
12-مالمیر، تیمور، قهرمانان آرمانی ایرانیان، چاپ اول، قم، نشر ماه حرا، 1384
13-کریستن سن، آرتور، نخستین انسان، نخستین شهریار، چاپ دوم، تهران، نشر چشمه، 1383
14-هادی، سهراب، شناخت اسطوره­های ملل، چاپ اول، نشر تندیس، 1377
15-خالقی مطلق، جلال، گل رنجهای کهن، به کوشش علی دهباشی، چاپ اول، نشر مرکز، 1372
16-زارع پور، اسماعیل، گناه نخستین، چاپ سوم، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1380

 



  • آریس مت
  • خوانندگان و بازیگران
  • کارت شارژ همراه اول